Als niemand nog leraar wil worden

Column De Bomen en het Bos, in De Standaard van 20 maart 2019

http://www.standaard.be/cnt/dmf20190319_04268814

Het is een staking vóór, niet tegen, zegt een deel van de leraars vandaag.

Het zal de ouders worst wezen, zeker als scholen weigeren opvang te organiseren.

Maar er moet echt iets gebeuren, iets anders dan opslag voor de leraars of minder bezuinigingen.

Al twee regeerperioden onderhandelt men over de lerarenloopbaan. Tien jaar geleden zat de knoop bij de jongeren, zij kregen de slechte uurroosters en moeilijke klassen. Onder meer daardoor kozen ze niet snel voor een onderwijsloopbaan. Vandaag zit het knelpunt ook bij de middelbare leeftijd: velen kraken – onder de toenemende (zorg-)zwaarte van het beroep – en moeten langdurig aan de kant.

De jongste cao voor de leraars heeft het zogenaamde lerarenplatform opnieuw ingevoerd, dat een vastere baan biedt aan veel van de jonge krachten.

Maar de overige problemen in onderwijs blijven groot. Onderrichten is geen confectie meer, maar zwaar maatwerk. En de personeelstekorten stapelen zich op. Lange tijd is de aangekondigde ‘war for talent’ ontkend. Het zou in Vlaanderen niet zo’n vaart lopen. 

Vandaag slaan de personeelstekorten overal toe, zelfs bij de Raad van State (DS 19 maart). Naast het Onderwijs zijn nog twee sectoren zwaar getroffen: de witte sector (gezondheid en welzijn) en de maak- en hersteleconomie met haar Stem-beroepen (science, technology, engineering en mathematics).

De sectoren die met personeelstekorten worstelen, beseffen onvoldoende wat de gevolgen daarvan zijn. Wat kan je eraan doen? Er zijn vijf sporen.

Meer jongeren aantrekken is het eerste spoor. Het onderwijs zou daar geen probleem mee mogen hebben: de jongeren hebben 15 tot 20 jaar lang inkijk in zijn beroepen. Maar blijkbaar maakt dat ze niet aantrekkelijker.

De witte sector slaagt er wel in meer jongeren aan te werven.

De Stem-sectoren worstelen met de handicap dat de vroegere arbeidersberoepen nog altijd onaantrekkelijk zijn, omdat de politiek en sociale partners er niet in slagen het onderscheid arbeiders-bedienden volledig af te schaffen: de arbeiders worden op sommige vlakken nog altijd gediscrimineerd. De Vlaamse regering heeft – begrijpen wie kan – afgelopen regeerperiode beslist het achterhaalde onderscheid tussen algemeen, technische en beroepsonderwijs (aso, tso en bso) te handhaven.

De witte sector heeft het tweede spoor ontdekt: de zij-instromers. Dat zijn mensen die na een loopbaan elders het aantrekkelijke van de witte beroepen inzien: marketeers en Ford-arbeiders die het zinvolle verplegings- en verzorgingswerk ontdekken. Ze krijgen (betaalde) vormingskansen. De Stem-sectoren bieden ook herscholing aan, vooral via de VDAB en voor wie werkloos is.

Het onderwijs slaagt er nog niet in veel zij-instromers aan te trekken, hoewel veel werkenden snakken naar een zinvolle job met jonge mensen.

Een derde spoor is dat van de migratie. Voor de Stem-beroepen is slimme migratie interessant. De witte sector worstelt ermee: in de verzorgende beroepen is er veel instroom, maar taalproblemen zwakken de kwaliteit af. Het onderwijs ziet migratie niet zitten, maar zou net als de andere sectoren Vlamingen met migratieroots kunnen beginnen aan te trekken.

Het vierde spoor is ‘de trek in de schouw’ of het ‘schoorsteeneffect’: de onderste luchtlagen in de schouw die naar boven worden gezogen. Mensen die in de sector werken, stapsgewijs laten opklimmen. De witte sector heeft dat al ingevoerd. Verzorgenden die in de sector werken, kunnen zich bijscholen tot zorgkundigen, zorgkundigen tot verpleegkundigen HBO5, en die laatsten tot bachelor, enzovoort.

De Stem-sectoren ontdekken dat ook stilaan. Dat zal de verdomde scheiding tussen arbeiders en bedienden hopelijk overstijgen.

Het onderwijs heeft nog niet ontdekt dat het mensen met verschillende diplomaniveaus kan inzetten en die later kan laten opklimmen. Het verzet zich zelfs tegen de komst van hulpleerkrachten.

De reorganisatie van het werk en de inschakeling van technologie is het laatste spoor om de personeelstekorten te overstijgen. De industrie en de witte sector bewandelen dat pad al lang. Het onderwijs nog niet. In enkele krachtige scholen is computer­geassisteerd onderwijs en teamteaching doorgedrongen: die verlichten het werk en maken tijd vrij voor maatwerk. Verwacht niet dat de veralgemening van boven zal komen, het zal groeien van onderuit, vanuit krachtige scholen.

Drie belangrijke sectoren worstelen met personeelstekorten.

Ze beseffen onvoldoende wat de gevolgen daarvan zijn. Ze realiseren zich niet