Denk vandaag al aan het werk van morgen

Column verschenen in De Standaard van 13 november 2019. Lees de tekst hieronder

of in de krant: https://www.standaard.be/cnt/dmf20191112_04712587

De bus- en trammaatschappij De Lijn schrapt elke dag ritten, omdat er niet genoeg chauffeurs zijn. De klant staat in de kou. De socialistische vakbond meent de oplossing te hebben: staken. Er groeit een heuse boom van ergernis daarover, maar wie die boom van te dichtbij bekijkt, ziet het grotere bos erachter niet. De Lijn is niet de enige sector die kampt met een tekort aan werkkrachten. Het gebrek aan personeel doet zich in heel Vlaanderen voor.

In het onderwijs is het lerarentekort acuut. Het lager onderwijs hield zich lang drijvende door stagiairs voor de klas te zetten en kleuteronderwijzers bij te scholen. Het secundair onderwijs riep gepensioneerden terug en liet leraars zonder het ‘vereiste bekwaamheids­bewijs’ technische vakken, Frans en wiskunde geven. Al die trucs zijn uitgewerkt. Het wordt alleen maar erger.

In de zorg is de toestand dramatisch. Het tekort aan verplegers en verzorgers in ziekenhuizen is schrijnend. Men verzwijgt dat er doden vallen: het is bewezen dat er meer ‘vermijdbare sterfte’ is in ziekenhuizen als het aantal verpleegkundigen te laag is.

Ook in woonzorgcentra is de situatie erg. Ouderen krijgen vaak zelfs niet de basiszorg waarop ze recht hebben. Ze moeten pillen slikken, omdat ze dan ‘geen last meer verkopen’.

Bij de politie is de toestand eveneens kritiek. Veel relevante politietaken blijven liggen, zelfs grote misdaaddossiers. Het ­leger loopt leeg. Heel veel militairen gaan met pensioen en maar weinig jongeren willen hen opvolgen.

Elk bedrijf uit de productie, het onderhoud of de distributie van goederen worstelt met een tekort aan productieoperatoren, onderhoudstechnici, inge­nieurs, informatici, wetenschappers, wiskundigen en technologen. Dat leidt ertoe dat onze economie stokt. Het is niet te schatten hoeveel bedrijven daardoor niet opgericht worden of uitwijken.

Het tekort aan werkkrachten is algemeen en zal ons nog een lange tijd parten spelen. Dat is en was voorspelbaar. It’s the demography, stupid.

It’s the demography, stupid!

Veertig jaar lang, van 1970 tot ver na 2000, was er een groot overschot op de West-Europese arbeidsmarkt. De jongeren die van de schoolbanken kwamen, waren met veel, en tegelijk betraden vrouwen massaal de arbeidsmarkt, wat ze voordien zelden deden. Dat leidde tot hoge werkloosheid. Bij ons zochten ministers veertig jaar lang vooral methodes om mensen te betalen om alstublieft níét te werken: vervroegd pensioen, loopbaanonderbreking, verlofstelsels allerhande.

Vandaag is de toestand totaal anders. De bevolking op actieve leeftijd krimpt. Er komen minder jongeren op de arbeidsmarkt dan er ouderen met pen­sioen gaan. En die jongeren willen ook minder uren werken. De tekorten op de arbeidsmarkt exploderen. Toch blijven we roeien met de riemen van gisteren.

De meeste landen stuurden hun

beleid al bij in de jaren negentig

De meeste landen stuurden vanaf de jaren 90 hun beleid bij. Ons land was traag. De eerste stapjes om het ultravroege pensioen af te remmen, werden hier pas in 2005 gezet. Vandaag zijn er nog gremia die de mensen aansporen zich te verzetten tegen langer werken.

Ondanks de tekorten heeft dit land bovendien een van de meest rigide arbeids­stelsels. Er zit ook een zware blokkering in de arbeidsmarkt: door het onderscheid tussen arbeiders en bedienden te handhaven – tegen de uitspraken van het Grondwettelijk Hof in – kan een miljoen arbeiders niet doorstromen naar andere banen.

Levenslang leren, de motor van de verandering in de economie en de ladder om op te klimmen, is hier ondermaats ontwikkeld.

Met hun weigerachtige houding tegenover werknemers met ‘andere roots’, doen veel werkgevers zichzelf de das om. Het is een belemmering voor de economie en de samen­leving. De gebrekkige arbeids­integratie van personen met een beperking handicapt ons evenzeer.

Het beleid is niet bezig met immigranten aan te trekken die de tekorten op onze arbeidsmarkt zouden kunnen invullen. Nee, het maakt onze regio internationaal net onaantrekkelijk: het culpabiliseert al wie ooit geïmmigreerd is en bouwt de publieke inspanningen om hen te integreren in de arbeidsmarkt af – ze moeten dat zelf maar betalen.

Ons land legt zich te weinig toe op het werk van morgen. De Lijn en de NMBS zetten niet in op de zelfrijdende trein, tram en bus. Ze hebben nog de oude reflex: die zouden de werkgelegenheid aantasten, terwijl niet de werkgelegenheid, maar het tekort aan arbeidskrachten het probleem is.

De zorgsector doet het al iets beter. Die verricht al onderzoek naar appjes die het werk zouden kunnen verlichten.

Het onderwijs is nog niet mee. Directeurs moeten hun tijd verspillen met de zoektocht naar onvindbare leerkrachten. Ze zijn niet bezig met de school van morgen en met de vraag hoe technologie en digitalisering de impact en het bereik van leraars kunnen verhogen.

We zijn zo hard bezig met de problemen van gisteren dat we die van vandaag en morgen niet eens zien.